Page 554

نظریه آزادی ،ایران و دین محمدعلی جنت خواه دوست 554 شيادی، و شکستن انحصارهای کاذب در باب ارتباط با امر غيبی بوده است. اما همان طور که عرفان به شکل انگل بر دین سوار می ،شود علوم خفيه نيز برای بقا غالباً به دلِ ادیان و نهادهای دینی نفوذ می کنند و خود را با دین یکی نشان می دهند.

از این رو، ورود به مسئله علوم خفيه در این کتاب یک حاشيه روی یا کنجکاوی فرعی نيست؛ ادامه منطقیِ همان بحثِ وحی و عرفان است. تا وقتی معيار تشخيص روشن نشود، بازار فال، جادو، دعانویسی، مرادسازی، و ادعاهای انحصاری درباره راه ارتباط با غيب بسته نمی شود. و تا وقتی این بازار بسته نشود، راه نفوذ شيطان به ذهن و زندگی فردی و جمعی باز می ماند.

در نتيجه، پرسش نهایی این فصل دیگر این نيست که «آیا چيزی در این ساحت هست یا نه؟» بلکه این است که: چه چیزی الهام الهی است، چه چیزی وسوسه شیطانی است، و چه چیزی صرفاً فریب، سوداگری، یا اختالل ذهنی است؟ و پاسخ به همين پرسش است که ما را به معيار تشخيص می رساند. خرافه زدایی از نمادهای کيهانی در نمادسازیِ بسياری از سنت های عرفانی و هرمسی، نور، آتش، خورشيد، خسوف، کسوف، و آرایش های فلکی فقط پدیده های طبيعی نيستند، بلکه حامل بار رمزی و آیينی اند. در این سنت ها، آسمان صرفاً نشانه خلقت نيست؛ به ميدان رمز، اتصال، جادو، و نسبت های پنهان تبدیل می شود. از همين جا است که خورشيد، آتش، و نور، در بسياری از صورت بندی های عرفانی، جایگاهی محوری پيدا می کنند. در بسياری از مکاتبی که همين امروز حکمرانان سياسی نيز هستند، ایمان به خدای زحل با نشان بُز و فرقه های منشعب از آن وجود دارد که در تمام فرقه ها و عرفان های خ.فيه نقش محوری دارد در منطق نظریه آزادی ، یکی از تفاوت های مهم دین با عرفان، دقيقاً در همين نقطه آشکار می شود: دین، پدیده های آسمانی را از قلمرو رمزآلودِ عرفانی بيرون می کشد و آن ها را به «آیت» برمی گرداند. یعنی آن ها را نه دروازه اتصال به نيروهای پنهان، بلکه نشانه های خدا می خواند. این تفاوت، ظریف اما بنيادی است.

از همين منظر، می توان یکی از کارکردهای مهم بعضی مناسک و زمان بندی های دینی را چنين فهميد: اسالم، به جای آن که عبادت را بر محور نمادپردازی خورشيدی و آتش محور بنا کند، آن را در ساختاری دیگر صورت بندی می کند؛ ساختاری که آسمان را از انحصار جادو، ستاره بينی، و رمزآلودگی بيرون می آورد. اگر در سنت های عرفانی، خورشيدگرفتگی، طلوع و غروب، یا نظم افالک می توانند به موضوع مناسک باطنی و شيطانی تبدیل شوند، در دین، همان نقاط زمانی و کيهانی به محل یادآوری توحيد و عبودیت خداوند تبدیل می شوند.

در این خوانش، تشریع نماز آیات برای خسوف و کسوف، فقط یک حکم عبادیِ منفصل نيست؛ بلکه نوعی بازپس گيریِ معنا از دست خرافه است. همان چيزی که می توانست موضوع شيطان پرستی، جادو، یا ترس های باطنی شود، در منطق دین به «آیت» تبدیل می شود. در