Page 626

نظریه آزادی ،ایران و دین محمدعلی جنت خواه دوست 626 کند. امام صادق (ع) از این منظر، امامِ تثبيتِ یک «حوزه ی مستقل از دولت» است؛ حوزه ای که مشروعيتش را از شمشير، خزانه، و بوروکراسی نمی گيرد، بلکه از علم، صدق، و اتصال به سنتِ نبوی می گيرد.

از این جا مقایسه روشن می شود. در منطقِ دیالکتيکی، همه چيز به نزاعِ قدرت تقليل می یابد: یا باید قدرت را گرفت، یا در راه گرفتنش سوخت. اما در سيره ی امام صادق (ع)، حق لزوماً با تصرفِ فوریِ قدرت یکی نمی شود. گاهی حفظِ حقيقت، بسطِ دانش، و ساختنِ یک شبکه ی عميقِ فهم و تعليم، از ده ها قيامِ زودگذر بنيادی تر است. نظریه آزادی این را به زبان خودش چنين می خواند: نظم آزاد، پیش از آن که به پیروزی سیاسی محتاج باشد، به مرجعیتِ معرفتیِ مستقل محتاج است. اگر این مرجعيت از بين برود، حتی پيروزی سياسی هم خيلی زود به شکل تازه ای از طاغوت تبدیل می شود.

پس اگر سيره ی امام صادق (ع) با زبان نظریه آزادی بازخوانی شود، نتيجه چنين است :او امامت را از افتادن در دامِ «قدرت ِپرستی مقدس نما» حفظ کرد و نشان داد که بزرگ ترین ضربه به دولتِ باطل، هميشه از مسيرِ شمشير نمی ِآید؛ گاهی از مسيرِ ساختنِ یک بنيان علمی و فکری می آید که بعداً بتواند هم دین را از تحریف نجات دهد، هم جامعه را از بندگیِ دولت. در این معنا، امام صادق (ع) فقط ِامامِ علم نيست؛ امام استقاللِ حقیقت از قدرت است.

امام موسی کاظم (ع): عقلِ درونی، صبرِ فعال، و امتناع از حل شدن در دستگاهِ قدرت امام موسی بن جعفر الکاظم (ع)، امام هفت م در منابع شيعی، او معاصرِ منصور، مهدی، هادی، و به ویژه هارون الرشيد دانسته می شود و از همان جا روشن است که بخش بزرگی از زندگی او در دلِ فشارِ عباسيان سپری شده است. همين منابع همچنين تأکيد می کنند که او چند بار زندانی شد و سرانجام در زندان از دنيا رفت. اگر سيره او مستقل از هر ِدستگاه تفسيری خوانده ،شود نخستين ِویژگی برجسته اش این است که امامت را به یک مقاومتِ خام و بی صورت بندی فرو نمی کاهد. منابع مربوط به زندگی او نشان می دهند که پس از شهادتِ امام صادق (ع)، ميراثِ علمیِ آن مدرسه متوقف نشد؛ بلکه موسی کاظم (ع) در جایگاهِ محورِ آن تداوم یافت و به عنوان مرجعِ دانش، حدیث، و هدایتِ فکری شناخته شد. در گزارش های مربوط به اصحاب و شاگردان او نيز تصریح شده که علما و جویندگان علم پيرامون او گرد می آمدند و او ادامه دهنده همان ِنهضت علمی بود که در عصر امام صادق ( ع )به بلوغ رسيده بود . اما همين امامِ علمی، در سطحِ سياسی نيز به گونه ای زیست که از منطقِ رایجِ دولتِ عباسی فاصله داشت. در گزارش ِهای مربوط به دالیل زندانی شدنِ او، چند نکته تکرار می شود: محبوبيت و منزلتِ گسترده،اجتماعی ِاعتقاد گروهی از مسلمانان به ِشایستگی او برای ،امامت ِنگرانی هارون از اینکه مردم به او متمایل ،شوند و نيز ِموضع ِمنفی امام نسبت به همکاری با ِقدرت جائر .در همين روایت،ها حتی از نمونه هایی مانند ِنهی صفوان جمال از اجارهِدادن شترانش به هارون برای سفر حج یاد می شود؛ نه از ِباب ِجنگ ،مسلحانه بلکه از ِباب آنکه تقویتِ سازوکارِ ظالم، خود نوعی مشارکت در ظلم است.